Sultan Alparslan’ýn kardeþi Kara Arslan Kavurd Bey tarafýndan Kirman’da kurulan devlet.

Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulmasýnda önemi büyük olan Dandanakan Savaþý kazanýldýktan sonra Merv’de toplanan Selçuklu büyükleri, o zamana kadar ele geçirilmiþ ve geçirilecek topraklarýn idaresini hanedan üyeleri arasýnda paylaþtýrdýlar. Bu paylaþtýrma sýrasýnda Tabes vilayeti ile Kirman bölgesi ve Kuhistan havalisi Kara Arslan Kavurd Bey’e verilmiþti. Melik Kavurd, maiyetinde bulunan beþ-altý bin Türk süvarisi ile kendisine verilen Kirman bölgesine girdi. Bölgeye hakim bulunan Büveyhî emirinin naibi Behram bin Leþkeristan, Türklere karþý koyamayacaðýný anladý ve Kirman’ýn merkezi olan Berdesir’e çekilerek müdafaaya baþladý. Bir süre sonra Melik Kavurd ile anlaþmak mecburiyetinde kaldý. Behram, eman dileyerek þehri teslim etmeye ve kýzýný Kavurd Beye vermeye razý oldu. Bunun üzerine Kirman 1048 senesinde Kavurd’un idaresi altýna girdi. Böylece 1186 yýlýna kadar devam edecek olan Kirman Selçuklu Devleti’nin temeli atýlmýþ oldu. Melik Kavurd’un hakim olduðu Serd-sir bölgesi, burada yaþýyan halký besleyecek kadar verimli deðildi. Kirman’ý besleyen Germ-sir bölgesi, Kufs denilen daðlý kavmin elinde idi. Melik Kavurd, takip ettiði siyaset neticesinde ani bir baskýnla Kufs kavmini daðýtarak Kirman’a tamamýyla hakim oldu (1051).

Melik Kara Arslan Kavurd. Hürmüz Emiri Bedr Ýsa Çaþu’nun saðladýðý gemilerle Umman’a sefer düzenledi. Bu Selçuklu tarihinde gerçekleþtirilen ilk deniz aþýrý seferdi. Selçuklu ordusu Umman sahillerine çýktýðý zaman, þaþkýnlýk içinde kalan Büveyhî emiri, askerini toplamaya fýrsat bulamadý ve gizlenmeyi tercih etti. Kavurd, hiçbir mukavemetle karþýlaþmadan Umman’a hakim oldu.

Kavurd bundan sonra Fars bölgesi üzerine sefere çýktý. Fars bölgesinde o sýrada Þebankare emirlerinden Fazluye hakimdi. Kavurd, ilk önce bölgenin merkezi olan Þiraz üzerine yürüdü. Fazluye þehri terk ederek Cehrem Kalesine sýðýndý. Þiraz’ý ele geçiren Kavurd, 1062 yýlýnda Fars bölgesine de hakim oldu.

Büyük Selçuklu Sultaný Tuðrul Bey’in 1063 yýlýnda ölümü üzerine Kavurd da amcasýnýn yerine sultan olmak için harekete geçti. Fakat kardeþi Alparslan’ýn tahta çýktýðýný haber alýnca Ýsfehan’dan geri dönerek onun sultanlýðýný tanýdý. Bu sýrada Fazluye, Fars’ý tekrar ele geçirmek için harekete geçti ise de, Kavurd’a maðlup olarak geri döndü. Bunun üzerine Sultan Alparslan’dan yardým istedi. Kavurd’un daha fazla kuvvetlenmesini ve hakimiyet sahasýnýn geniþlemesini istemeyen Sultan Alparslan, Fars üzerine yürüyerek, bölgeyi Fazluye’ye iade etti. Bir süre sonra Melik Kavurd, vezirinin teþviki ile isyan etti. Alparslan bu durumu öðrenince, hemen Kirman üzerine yürüdü. Öncü kuvvetler arasýndaki muharebeyi kaybeden Kavurd kaçtý ise de, Sultan Alparslan tarafýndan affedildi.

Melik Kavurd 1073 yýlýnda bu defa Sultan Melikþah’la giriþtiði mücadeleyi kaybetti ve öldürüldü. Kavurd, adil bir komutan ve devlet adamý idi. Cömertliði ve iyi idaresi ile halký memnun etmiþ, zamanýnda Kirman halký bolluk ve refaha kavuþmuþtu. Onun zamanýnda Kirman, en parlak devirlerinden birini yaþadý. Melik Kavurd’un vefatý üzerine yerine geçen oðlu Kirmanþah’ýn hükümdarlýðý bir sene sürdü.

Kirmanþah’ýn ölümünden sonra, Kavurd’un küçük oðlu Hüseyin tahta geçti. Fakat Hemedan’da tutuklu bulunduðu hapisten kaçan Kavurd’un diðer oðlu Sultanþah, kardeþini tahttan indirerek yerine geçti (1074). Bir süre sonra Sultan Melikþah büyük bir ordu ile Kirman üzerine yürüdü. Kaynaklarda bu seferin sebebi zikredilmemektedir. Kalabalýk Selçuklu ordusuna karþý koyamayacaðýný anlayan Sultanþah, Melikþah’ý kendisi karþýlayarak, ona büyük hediyeler takdim etti. Bunun üzerine Melikþah, onu affederek yerinde býraktý ve itaat edeceði husûsunda verdiði sözde durmasý için yemin ettirdi. Melikþah, Berdesir önünde on yedi gün kaldýktan ve kýzlarýndan birini Sultanþah ile evlendirdikten sonra Ýsfehan’a döndü(1080). Sultanþah, 1085 senesi Ocak ayýnda hastalanarak öldü.

Sultanþah’ýn yerine kardeþi Turanþah geçti. Turanþah, askeri için kýþlalar yaptýrdý. Çeþitli imar faaliyetlerinde bulundu. Diðer yandan Kavurd’un ölümünden sonra Kirman Selçuklularý, Fars eyaletinin hakimiyetini kaybetmiþlerdi. Sultan Melikþah, bu bölgenin idaresini Emirüddevle Humar Tigin’e vermiþti. Bu emirin idaresi sýrasýnda Fars bölgesinde asayiþ bozulmaya baþladý. Durumdan faydalanan Turanþah, Fars üzerine iki sefer düzenledi. Birincisinde maðlup oldu ise de, ikincisinde zafer kazanarak bu bölgeyi ele geçirdi. Ýsyan eden Umman halkýný itaat altýna aldý.

Çok adil ve iyi ahlaklý olan bir hükümdar olan Turanþah on üç senelik bir saltanattan sonra 1097’de öldü.

Turanþah’ýn yerine oðlu Ýranþah geçti. Ýranþah çevresindeki bazý kiþilerin etkisi ile bir müddet sonra sapýk Batýnî yolunu kabul edince, halka kötü davranmaya baþladý, kadý ve alimlerden bazýsýný öldürdü. Bu duruma dayanamayan halk, þeyhülislam ve kadýlara müracaat etti. Þeyhülislam ve zamanýn kadýlarý, davranýþlarý sebebiyle, Ýranþah’ýn tahttan indirilmesi için fetva verdiler. Halk, verilen fetva üzerine ayaklandý. Ýranþah önce af diledi. Sonra kaçmaya çalýþtý ise de, yakalanarak öldürüldü (1101). Bu olaylar ve þehzadeler arasýndaki taht mücadeleleri Kirman Selçuklu Devleti’ni yýkýlma noktasýna getirmiþti. Ancak bu sýrada tahta çýkan Kirmanþah’ýn oðlu birinci Arslanþah, Sultan Sencer’in hakimiyetini tanýdý. Saltanatta bulunduðu 1101-1142 yýllarý arasýnda Kirman Selçuklularý parlak bir dönem yaþadý. Fars bölgesini hakimiyeti altýna aldý. Ýmar faaliyetleri arttý. Arslanþah 1142’de isyan eden oðlu Muhammed tarafýndan tahttan indirildi.

Muhammed (1142-1156) ve ondan sonra tahta çýkan Tuðrulþah (1156-1170) dönemlerinde saltanat mücadeleleri ve iç karýþýklýklar sonucu devlet zayýflamaya baþladý. Önce Irak Selçuklularýnýn hakimiyeti altýna giren devlet 1180 yýlýndan itibaren Oðuzlarýn saldýrýlarýna maruz kaldý. Bilhassa Tuðrulþah’ýn oðullarý Ýkinci Arslanþah, Behramþah ve Ýkinci Tuðrulþah arasýnda çýkan saltanat mücadelesinden faydalanan Oðuzlar Kirman’a üst üste akýnlar düzenlediler. 1186 senesinde Kirman’a giren Oðuz Beyi Melik Dinar Ýkinci Muhammedþah’ýn Irak’a gitmesinden de istifade ederek Kirman Selçuklu Devleti’ne son verdi.

Kirman Selçuklularýnýn baþýnda bir melik bulunmakta idi. Melikten sonra atabeg gelirdi. Atabeg, vilayetleri idare ile görevlendirilen, henüz küçük yaþta olan þehzadelere hoca sýfatýyla tayin ediliyor ve onlarýn devlet iþlerinde yetiþmelerini saðlýyordu. Saray teþkilatý Büyük Selçuklulardaki gibiydi. Sarayda; Üstad-üd-Dar, Silahdarlýk, Ahurdarlýk, emir-i camehane, Hansalarlýk, Candarlýk, Bazdarlýk, Nedimlik, Serhengler, Saray muallimliði, Mutripler, Sakiler ve Hademeler bulunurdu.

Devlet teþkilatý da Büyük Selçuklu Devleti’ninki gibiydi. Devlet iþleri Divan-ý Âlâ’da görüþülüp, karara baðlanýrdý. Bundan baþka Büyük Divan, Ýnþa Divaný, Ýstifa Divaný, Ýþraf Divaný, Divan-ý Arz, Berid Divaný adýný taþýyan çeþitli devlet iþlerinin görüldüðü kuruluþlar da vardý.

Kirman ordusu, çeþitli unsurlardan meydana gelirdi. Ordunun çekirdeðini çeþitli boylardan toplanmýþ Türklerin teþkil ettiði boy birlikleri meydana getiriyordu. Gulamlar, (kölelikten yetiþtirilenler) ordunun ikinci büyük kýsmýný meydana getiriyordu. Her sultanýn, þehzade, atabeg, emir, sivil ve askeri devlet erkanýnýn kendilerine baðlý gulamlarý vardý. Bunlar sahipleri tarafýndan yetiþtirilirlerdi.

Kirman Selçuklu melikleri, kültür ve imar faaliyetlerine çok önem vermiþler, halkýn kültür seviyesinin yükselmesi için büyük gayret göstermiþlerdi. Melikler ve devlet adamlarý bir çok alim, þair ve ilim adamýný himaye etmiþlerdir. Efdaleddin Ebu Hamid Ahmed, Ezraki, Burhani, Ebü’l-Hüseyn Kutbulevliya, Þeyh Cemaleddin Ahmed, Ýmam Ebu Abdullah Muhammed, Ýsmail bin Ahmed Niþaburi, Þeyh Burhaneddin Ebu Nasr Ahmed, Kadý Ebü’l-Âlâ Ali Semani, Kirman Selçuklularý zamanýnda yetiþen belli baþlý alimlerdendir.

Kirman Selçuklularýnda imar faaliyetleri Kavurd zamanýnda baþladý. Kavurd, önce Sistan ve Derre yolu üzerine bir derbend inþa ettirdi ve Derre’ye bir han ile hamam yaptýrdý. Melik Kavurd’un ölümünden sonra imar faaliyetleri bir süre durdu ise de Birinci Turanþah devrinde yeniden baþladý. Önce kendisi için bir saray ve köþk, bu sarayýn güney kýsmýnda Ulu Cami ve birbirine bitiþik olmak üzere medrese, hankâh, bîmâristân, hamam ve ribat gibi hayýr kurumlarý yaptýrdý. Birinci Arslanþah da babasý gibi imar faaliyetlerine devam ederek, Berdesir, Bem ve Ciruft þehirlerinde medrese, ribat ve mescitler yaptýrdý. Onun yaptýrdýðý en önemli eser, Mescid-i Melik’deki kütüphanedir. Bu kütüphanede fen ilimleri ile ilgili beþ bin kitap vardý. Kirman Selçuklularý da, onlarýn atabegleri de imar faaliyetlerinde bulundular. Kirman’da bugün var olan ve Selçuklu devrinde yapýldýðý anlaþýlan, fakat kimin yaptýrdýðý bilinmeyen birçok sanat eseri bulunmaktadýr.