Selçuklu topraklarýnýn batý kýsmýnda kurulan hanedan. Sultan Mehmed Tapar’ýn 1118 senesinde vefatýyla meydana gelen iç hadiseler neticesinde, Sencer ile Mahmud arasýnda 11 Aðustos 1119 tarihinde yapýlan Save Savaþýndan sonra, Büyük Selçuklu Devleti’nin baþýna Sencer geçti. Sultan Sencer yeðeni Mahmud bin Muhammed’e ise Hemedan, Kirmanþah ve Ýsfehan dahil olmak üzere Batý Ýran ile Irak topraklarýnýn idaresini verdi. Böylece Irak Selçuklularý Devleti kuruldu.

Sultan Mahmud’un zamanýnda en tehlikeli bölge, kuzeybatý, yani Erran ve Kafkasya’ydý. Bu bölgede Dördüncü David idaresindeki Gürcüler faaliyet gösteriyorlardý. GürcülerinTiflis’i ele geçirmelerine karþýlýk Sultan Mahmûd bir sefer düzenledi ise de baþarý saðlayamadý. Büyük Selçuklu Sultaný Sencer’e tabi olarak saltanat süren Mahmûd 1181 senesinde henüz 27 yaþýndayken vefat etti.

Sultan Mahmud’un ölümü üzerine, Hemedan’da bulunan genç yaþtaki oðlu Davud, Sultan ilan edildi. Davud’un sultanlýðý Cibal ve Azerbaycan’da tanýnýrken, amcasý Mesud da Irak’ta hükümdarlýðýný ilan etti. Bunlarýn arasýndaki taht mücadelesinin kýzýþmasý üzerine Sultan Sencer, Irak Selçuklu Devleti’ndeki karýþýklýklara son vermek için bir sefer düzenledi. Dinever yakýnlarýnda yapýlan savaþý Irak Selçuklularý kaybetti. Mesud kaçtý. Sencer yeðeni Tuðrul’u Irak Selçuklu tahtýna oturttu ve vezirliðe de Ebü’l-Kasým Dergüzini’yi tayin etti.

Sultan Tuðrul tahta geçtikten sonra, Fars Hakimi Emir Mengübars, bir mektup yollayarak ÞehzadeAlparslan’ý yanýna göndermesi halinde, itaate hazýr olduðunu bildirdi. Sultan, oðlu Alparslan’ý Fars’a yolladý ve Emir Mengübars’a atabeg unvaný verdi. Böylece çýkacak bir karýþýklýðý önlemiþ oldu.

Sultan Tuðrul’un saltanatýna ilk itiraz Davud’dan geldi. Sultan Mahmud’un oðlu Davud, topladýðý orduyle Tuðrul üzerine yürüdü. Ancak Hemedan önlerinde yapýlan savaþý kaybetti. Baðdat’a kaçtý. Bu durumu öðrenen Mesud da Baðdat’a geldi.Mesud, Davud ile Halife, Sultan Tuðrul’a karþý bir ittifak kurdular. Halife, Mesud’u sultan ilan etti. Mesud’un hazýrladýðý müttefik ordu, 1133 senesi Mayýs ayýnda Hemedan civarýnda yapýlan muharebede Tuðrul’a karþý bir zafer kazandý. Maðlub olan Sultan, önce Rey’e, oradan da Ýsfehan’a gitmek mecburiyetinde kaldý.Sultan Mesud’un takibi üzerine Fars eyaletine çekildi. Adamlarýnýn karþý tarafa geçmesi üzerine Sultan Tuðrul, kardeþinin eline esir düþmemek için tekrar Rey þehrine döndü. Bu sýrada baþarýsýzlýklarýna sebeb olarak gördüðü veziri Ebü’-Kasým Dergüzini’yi öldürttü. Tuðrul, Rey þehri yakýnlarýnda, Mesud ile tekrar harb etti ve yenilerek Taberistan’da hüküm süren Bavendiler’e sýðýndý. Daha sonra Davud’un Azerbaycan’da, Mesud’a karþý isyan etmesi üzerine Sultan Tuðrul bir ordu toplayarak Mesud’a karþý bir sefer düzenledi. Ýki ordu Kazvin yakýnlarýnda karþýlaþtý. Ordusundaki bazý komutanlarýn Tuðrul’un tarafýna geçmesi yüzünden Mesud, 1134 yýlýnda yapýlan bu muharebeyi kaybetti ve Baðdat’a kaçtý. Bu galibiyet üzerine Sultan Tuðrul, saðlam bir þekilde Hemedan’a, Irak Selçuklu tahtýna oturdu. Fakat kýsa bir süre sonra 1134 senesi Ekim ayýnda hastalanarak öldü.

Mesud, Sultan Tuðrul’un ölüm haberini aldýðý zaman, derhal Hemedan’a giderek Irak Selçuklu tahtýna oturdu. Sultan Mesud’un ilk iþi yeðeni Davud’un isyanýný önlemek oldu. Bu maksatla kýzýný Davud ile evlendirdi ve veliaht tayin etti.

Sultan Mesud’un saltanatý isyan eden emirlerle mücadele içerisinde geçti. Ýmadeddin Zengi, Atabeg Mengübars ve Emir Bozala’nýn kuvvetleriyle defalarca yapýlan savaþlar Irak Selçuklu Devleti’ni yýprattý. Bu mücadeleler sýrasýnda Veliahd Davud da 1143 senesindeTebriz’de Batýnîler tarafýndan öldürüldü. Uzun süren mücadeleler sonunda iç karýþýklýklarý tamamen ortadan kaldýran Mesud, çok yaþamadý, hastalanarak 1152 yýlýnda Hemedan’da öldü.

Sultan Mesud’un ölümü üzerine, Melikþah bin Mahmud, Emir Has Beg tarafýndan sultan ilan edildi. Fakat onun hükümdarlýk için yetersiz olduðunu gören Emirler, kardeþi Mehmed’i Huzistan’dan getirterek Irak Selçuklu tahtýna oturttular. Sultan Mehmed’in tahta geçtikten sonra ilk iþi, tahta geçmesini saðlayan Has Beg’i öldürmek oldu. Daha sonra Selçuklu otoritesini Irak’ta yeniden canlandýrmaya çalýþtý. Irak’ta bulunan Türk unsurlarýna karþý cephe alan Abbasi Halifesi Müktefi ile arasý açýldý. Musul Hakimi Mevdud’un yardýmýyla Halife’nin ordusunu maðlup etti ve Baðdat’ý kuþattý. Kuþatma uzun sürdü. Bu sýrada Halife’nin kýþkýrtmasýyla Þehzade Melikþah bin Mahmud ve Atabeg Ýldeniz, 1157 yýlýnda Cibal bölgesinde harekete geçerek Hemedan’ý zabtettiler. Bu durumu öðrenen Sultan Mehmed, kuþatmayý kaldýrarak Hemedan üzerine yürüdü. Atabeg Ýldeniz, Azerbaycan’a geri döndüðü için, askeri kuvvetten mahrum kalan Melikþah da Hemedan’ý terk etti. SultanMehmed, onlarýn taraftarlarýný Rey ve Ýsfehan bölgesinden temizledi. Bir süre sonra hastalandý ve 1159 senesinde Hemedan’da öldü.

Sultan Mehmed’in ölümünden sonra yerine kimin geçeceði konusunda Selçuklu emirleri tam bir anlaþmazlýða düþtüler. Bir süre sonra Musul’da hapiste bulunan Muhammed Tapar’ýn oðlu ve Sultan Mehmed’in amcasý Süleyman Þah serbest býrakýlýnca, Hemedan’a gelerek Irak Selçuklu tahtýna oturdu. Arslan-Þah’ý kendisine veliaht tayin etti. Süleyman Þah’ýn devlet iþlerinde yetersiz kalmasý, emirlerin desteðini kaybetmesine sebeb oldu. Baþlarýnda Gürd-bazu’nun bulunduðu emirler, Arslan-Þah’ý sultan yapmak için Ýldeniz’i davet ettiler. Gürd-bazu, Süleyman Þah’ý yakalayýp hapsetti ve bir süre sonra da 1161 yýlýnda öldürdü.

Arslan Þah, Atabeg Ýldeniz ile beraber Hemedan’a giderek tahta oturdu. Þemseddin Ýldeniz, Sultanýn atabegi olarak idareyi tamamen ele geçirdi. Ýldeniz’in devlet iþindeki kuvvet ve kudretini çekemeyen bazý emirler, hanedan mensuplarýyla anlaþarak karþý çýktýlar. Neticede Arslan Þah’ý (1161-1176) ve onun yerine geçen Ýkinci Tuðrul (1176-1194) dönemleri saltanat kavgalarý ile geçti. Bu þekilde zayýflayan devlet, 1193 senesinde Harzemþahlar tarafýndan tehdit edilmeye baþlandý.

Harezmþah Sultaný Tekiþ, Irak’ý ele geçirmek istiyordu. Sultan Tuðrul bu tehlikeyi önlemek için Rey’e gitti. Neticede iki tarafa rasýnda barýþ yapýldý. Yapýlan antlaþmaya göre, Rey, Sultan Tekiþ’e býrakýldý. Bu antlaþmadan bir süre sonra 1193 senesinde doðuya sefer düzenleyen Sultan Tuðrul, Rey þehrini ele geçirdi ve buradaki Harezmlilerin bir kýsmýný öldürdü. Ertesi sene Kutluð Ýnanç, SultanTekiþ’ten aldýðý yardým ile birlikte Rey üzerine yürüdü. SultanTuðrul, kumandanlarýnýn tavsiyelerine raðmen çekilmeyi kabul etmedi. Barýþ görüþmeleri neticesiz kaldý. Nihayet Sultan Tuðrul, Rey þehri önünde 1194 yýlýnda yapýlan muharebede yenildi ve Kutluð Ýnanç tarafýndan öldürüldü. Onun ölümü ile Irak Selçuklularý Devleti tarihe karýþtý.

Irak Selçuklularýnýn devlet teþkilatý, mahiyet itibariyle Büyük Selçuklularýnýn bir kopyasýydý. Yalnýz devletin baþýnda Sultan-ül-Muazzam lakabý ile bulunan sultan, Büyük Selçuklu Sultanýna tabiydi. Bu durum Büyük Selçuklu Devleti’nin 1157 senesinde yýkýlýþýna kadar devam etti. Bu tarihten itibaren Irak Selçuklu sultanlarý, baðýmsýz birer sultan haline geldiler.

Irak Selçuklularýnda, hükümet iþleri Büyük Divan tarafýndan yürütülmekteydi. Bu divana ise, mali iþlere bakan Divan-ý Ýstifa, mali ve idari iþlerin kontrolünü yapan Divan-ý Ýþraf, yazýþma iþlerini yürüten Divan-ý Arýz gibi divanlar baðlýydý. Irak Selçuklu ordusu da, Büyük Selçuklu gibi üç kýsýmdý. Ordunun esasýný sipahiler meydana getirmekteydi. Bunun yanýnda merkeze baðlý atabeglikler ile eyaletlerde de asker beslenmekteydi.

Devletin hakim olduðu topraklar üzerindeki en önemli yerleþme merkezleri; Hemedan, Ýsfehan, Musul, Samarra, Erbil ve Haleb gibi þehirlerdi. bu merkezlerin bir kýsmý doðrudan doðruya merkeze baðlý, bir kýsmý ise, tabi atabeglerin idaresi altýnda bulunuyordu. Her biri ticaret merkezi olan bu þehirlerde dokumacýlýk ve el sanatlarýnýn yanýsýra ziraat da çok geliþmiþti. Kuzey Irak bölgesi coðrafî bakýmdan daðlýk ve yaylalýk bir yapýya sahipti. Bu yüzden bu bölgede hayvancýlýk ve deri sanayii geliþmiþti.

Irak’ta iktisadi hayatýn geliþmesi, sosyal hayatýn da yükselmesini saðladý. Ahmed bin Münir, El-Kaysarânî, Müslim bin el-Hýdýr gibi þâirlerin yanýsýra El-Azîmî ve Ýbn-ül-Esîr gibi tarihçiler de bu devirde yetiþmiþtir.