Selçuklu Devleti hükümdarý, Türk milletinin en büyük kahramanlarýndan. Selçuklu Devleti’nin kurulmasýnda önemli rolü olan Horasan valisi Çaðrý Bey’in oðludur. 20 Ocak 1029’da doðdu. Ýyi bir tahsil gördü, sayýsýz zafer kazanarak mertliði ve iyi kumandanlýðý ile ün saldý. Babasýnýn ölümünden sonra Horasan valisi oldu. Amcasý Tuðrul Bey, 4 Eylül 1063’te öldüðü zaman vasiyeti üzerine Selçuklu tahtýna Alparslan’ýn aðabeyi Süleyman getirildi, fakat Türk beyleri buna itirazda bulundular ve Alparslan’ý hükümdar tanýdýlar.

Alparslan 27 Nisan 1064’te büyük bir törenle tahta çýktý. Amcasýnýn vezirliðini yapan ve Süleyman’ýn tahta çýkmasýný isteyen Amidülmülk Kündiri’yi azledip, büyük bir devlet adamý olarak tarihe adý geçen Nizamülmülk’ü vezir tayin etti. Baþýna buyruk beylerle mücadeleye giriþen Alparslan, hepsini bir bayrak altýna toplamayý baþardý. Böylece Selçuklu Devleti kuvvetlendi.

1064 yýlýnýn sonuna doðru Alparslan, Bizans Ýmparatorluðu’nun üzerine yürüdü. Gürcistan’ý zaptetti. Ýsyan eden kardeþi Kavurd’u itaate zorladý. 1065’te Amuderya ýrmaðýný geçti, o bölgedeki hükümdarla anlaþtý. Alparslan’ýn beyleri, Anadolu’da akýnlar yapýp sayýsýz zafer kazandýlar. Selçuklu Sultanýnýn gittikçe kuvvetlenmesi Bizans Ýmparatorluðu’nu telaþlandýrdý. Ýmparator Romanos Diyojenes ordusunu toplayýp sefere çýktý. Palu’ya geldiðinde Malatya’da býraktýðý ordusunun Türkler tarafýndan periþan edildiði haberini aldý. Geri dönmeye mecbur kaldý.

1070 yýlýnda Alparslan, Horasan ve Irak ordularýnýn baþýnda Azerbaycan’a girdi, sýnýrdaki kaleleri fethetti. Van gölünün kuzeyinden geçerek Malazgirt önüne vardý, kale teslim oldu. Diyarbakýr'dan Elcezire’ye girdi, Urfa’yý kuþattý. Mýsýr’da birbirleriyle mücadele eden Fatimi komutanlarý, Alparslan’ý Mýsýr’ý almaya teþvik ediyorlardý. 1071 yýlýnda Selçuklu ordusu Halep’te toplandý.

Alparslan’ýn Mýsýr seferine çýktýðýný öðrenen Bizans imparatoru Diyojenes son bir hamle yapmayý düþündü. Azerbaycan’a kadar giderek Türk kalelerini zapta ve Türkleri Anadolu’dan atmaya karar verdi. Rumeli’de yaþayan Peçenek ve Oðuz Türklerini de ordusuna kattý. 13 Mart 1071’de 200.000 kiþilik Bizans ordusu Ýstanbul’dan yola çýktý. Ýmparator, halkýna büyük zaferle dönmeyi vaad etmiþti. Diyojenes ve ordusu yol boyunca katliam yaparak Erzurum yoluyla Malazgirt’e ulaþtý. Halep’i teslim aldýðý sýrada Bizans ordusunun gelmekte olduðunu öðrenen Alparslan, Mýsýr seferinden vazgeçip kuzeye doðru yola çýktý. Bizans ordusunun harekatýný günü gününe haber alarak, vaziyetini ona göre ayarladý. Musul, Rakka, Urfa yoluyla Diyarbakýr ve Bitlis’e ulaþtý. Ordusundan on bin kiþilik bir kuvvet ayýrýp Ahlat’a gönderdi. Bizans kuvvetleri ile ilk çarpýþma Ahlat’ta oldu. Bizanslýlar bozuldu. Buna iyice kýzan imparator, Malazgirt Kalesine hücum edip, içerde yaþayan kadýn-çocuk, ihtiyar ne varsa hepsini öldürdü. Malazgirt’e doðru devamlý yol alan Alparslan 24 Aðustos günü Malazgirt’in doðusundaki Rahva Ovasýna ulaþtý. Ahlat’a gönderilen kuvvetlerin gelmesi ile kýsa bir zamanda karþýsýna çýkmasýna þaþýran Bizans imparatoru da, ordusunu Rahva Ovasýnýn öbür tarafýnda düzene koydu. Anlaþma tekliflerinin reddedilmesi üzerine savaþ hazýrlýklarý baþladý.

26 Aðustos Cuma günü askerlerini toplayan Alparslan atýndan inerek secdeye vardý ve: “Ya Rabbi! Seni kendime vekil yapýyor; azametin karþýsýnda yüzümü yere sürüyor ve senin uðrunda savaþýyorum. Ya Rabbi! Niyetim halistir; bana yardým et; sözlerimde hilaf varsa beni kahret!” diye dua etti. Sonra atýna binerek askerlerine döndü ve: “Ey askerlerim! Eðer þehit olursam bu beyaz elbise kefenim olsun. O zaman ruhum göklere çýkacaktýr. Benden sonra Melikþah’ý tahta çýkarýnýz ve ona baðlý kalýnýz. Zaferi kazanýrsak istikbal bizimdir.”

Bu sözler orduyu coþturdu. Büyük þevkle ileri atýldýlar. Alparslan son derece kurnazca bir harp taktiði planlamýþtý. Hilal þeklinde yaydýðý ordusuyla akþama kadar Malazgirt meydanýnda dövüþtü. Þaþkýna dönen Bizans ordusu, hilalin içine düþtü. 200.000 kiþilik koca ordu periþan oldu. Ýmparator esir edildi.

Sultan Alparslan savaþtan sonra huzuruna getirilen imparatoru, hiç ümid etmediði þekilde affetti. Bizans imparatorunun harp tazminatý ödemesi, her yýl haraç ve ihtiyaç halinde Selçuklu ordusuna asker göndermesi karþýlýðýnda barýþ antlaþmasý yapýldý. Fakat Diyojenes, Ýstanbul’a geri dönerken, Bizas tahtýnýn el deðiþtirmesi, antlaþmayý geçersiz kýldý. Alparslan da, Selçuklu þehzadelerini Anadolu’yu fetihle görevlendirdi. Türkler, kýsa zamanda Anadolu’ya hakim oldular.

Sultan Alparslan, Malazgirt zaferinden sonra 1072 senesinde çok sayýda atlý ile Maveraünnehr’e doðru sefere çýktý. Türkleri bir bayrak altýnda toplamak istiyordu. Ordunun baþýnda Buhara’ya yaklaþtý. Amuderya nehri üzerinde bulunan Hana kalesini muhasara etti. Kale komutaný, Batini sapýk fýrkasýna mensup Yusuf el-Harezmi, kalenin fazla dayanamayacaðýný anladý ve teslim olacaðýný bildirdi. Hain Yusuf, Alparslan’ýn huzuruna çýkarýldýðý sýrada Sultan’a hücum edip, hançer ile yaraladi. Yusuf’u derhal öldürdüler. Fakat Sultan Alparslan da aldýðý yaralardan kurtulamadý. Dördüncü günü, 25 Ekim 1072 tarihinde: “Her ne zaman düþman üzerine azmetsem, Allahü Teala’ya sýðýnýr, O’ndan yardým isterdim. Dün bir tepe üzerine çýktýðýmda, askerimin çokluðundan, ordumun büyüklüðünden bana, ayaðýmýn altýndaki dað sallanýyor gibi geldi. “Ben, dünyanýn hükümdarýyým. Bana kim galip gelebilir?” diye bir düþünce kalbime geldi. Ýste bunun neticesi olarak, Cenab-ý Hak, aciz bir kulu ile beni cezalandýrdý. Kalbimden geçen bu düþünceden ve daha önce iþlemiþ olduðum hata ve kusurlarýmdan dolayý Allahü Teala’dan af diliyor, tövbe ediyorum. La ilahe illallah Muhammedün Resulullah!...” diyerek þehid oldu. Tahran yakýnlarýndaki Rey þehrine defnedildi. Yerine oðlu Melikþah geçti.

Sultan Alparslan saltanatý müddetince Ýslam dinine hizmet etti. Ýslamiyet’i içten yýkmaya çalýþan gizli düþmanlara ve Batini, Þii hareketlerine karþý çok hassastý. Hatta bir defasýnda: “Kaç defa söyledim. Biz, bu ülkeleri Allahü Teala’nýn izniyle silah kuvveti ile aldýk. Temiz Müslümanlarýz, bidat nedir bilmeyiz. Bu sebepledir ki, Allahü Teala, halis Türkleri aziz kýldý.” demiþti.

Alparslan, büyük tarihi zaferlerinin yanýsýra, medreseler kurmak, ilim adamlarýna ve talebeye vakýf geliri ile maaþlar tahsis etmek, imar ve sulama tesisleri vücuda getirmek suretiyle de hizmetler yaptý. Ýmam-ý Azam’ýn türbesini, Harezm Camii’ni ve Sadyah kalesi gibi pek çok eser inþa ettirdi. Zamanýnda; ÝImam-ý Gazali, Ýmam-ül-Haremeyn Cüveyni, Ebu Ýshak es-Þirazi, Abdülkerim Kuþeyri, Ýmam-ý Serahsi gibi büyük alimler yetiþmiþti.