 |
TURK DEVLETLERI |
 |
| |
 |
|
 |
|
|
TÜRK DEVLETLERI
|
|
Tarih boyunca her devirde en az bir bagimsiz
Türk Devleti olmustur. Fakat bu devletler
çok defa hanedanlarinin adiyla anilir.
|
Tarih boyunca birçok Türk devleti kurulmus,
bunlarin bazilari süper güç olarak dün yaya
hükmetmistir. Fakat hemen belirtelim ki, ayri
ayri isimler tasiyan bu devletler, aslinda bir
tek devletin, Türk Devleti'nin devami idiler.
Degisik adlarla anilmalari, kurucularinin,
hanedanlarinin, beylerinin adlari ni devlet
adiyla bir tutmalarindan ileri geli yordu. Bazen
ayni dönemde birkaç Türk dev letinin bulundugunu,
hatta bunlarin birbirle riyle üstünlük kurma
savasi yaptiklarini da görüyoruz. Bu durum baska
milletlerin tarihlerinde de görülür. Su farkla
ki, bu milletler zaman zaman varliklarini devlet
olarak koruyamadiklari halde, tarih boyunca en
az bir bagimsiz Türk devleti daima bulunmustur.
•"Türk devletleri" deyimi için bu kisa
açiklamadan sonra su hususu da belirtmek isteriz:
Türk devletlerinin sayisi Cumhurbaskanligi
forsunda 16 yildizla simgelenen devletlerden
ibaret degildir. Cumhurbaskanligi forsunda
simgelenen Türk devletleri, belki Türk tarihinin
en parlak yildizlari idi, ama tarihimizin parlak
yildizlari bunlardan ibaret degildir. Bu
yildizlarin ilki olarak gösterilen Asya Hun
imparatorlugu da süphesiz ilk Türk devleti
degildi. Fakat yakin zamanlara kadar yazili
belgeler bize Türk tarihini ancak Hun
Türkleri'nden baslatacak kadar bilgi veriyordu.
Gerek islâm öncesi, gerek zamanimiza kadar devam
eden Islâmî devirde, degisik adlarla tarihte yer
alan Türk devletlerinin sayisi 110'dan fazladir.
Bunlarin 15'i büyük hakanlik (imparatorluk),
38'i imparatorluk olmayan devlet, 34'ü beylik,
4'ü atabeylik, 17'si hanliktir. Ayrica 1918'den
bu yana kurulan Türk cumhuriyetlerini de
sayiyoruz ki, bunlarin sonuncusu Kuzey Kibris
Türk Cumhuriyeti' dir.
Hakanlik, beylik, atabeylik gibi devlet
sekilleri baska milletlerde pek görülmez. Baska
milletlerin de buna benzer siyasî kuruluslari
elbette vardir ama birçok bakimdan farklilik
gösterirler.
Türklerin birçok devleti ve çesitli kavimleri
hâkimiyetleri altina alarak kurduklari büyük
devletlere Hakanlik ya da kisaca il veya El
denirdi, imparatorluk halini almamis devletler
de bazen yine "Il" veya "El" genel adiyla
anilirdi.
imparatorluk haline gelmis Türk devleti, meselâ
Hun imparatorlugu, genis cografî bölgeleri ve
çesitli topluluklari daha iyi yönetmek için "Dogu
Hakanligi" ve "Bati Hakanligi" olarak ikiye
ayrilirdi. Teorik olarak en büyük hükümdar Dogu
Türk Eli'nin Hakani idi ve Bati Türk Eli'nin
hakani ona tâbi olurdu. Her iki hakanligin
yönetiminde Türk olmayan milletler de vardi. Bu
idarî bölünme GökTürk'lerde de görülür. M.Ö. 2.
yüzyilda Asya Hun imparatorlugu'nda Türk
hâkimiyetine giren yabanci devletlerin sayisi
26, Attila zamaninda (M.S. 5. yüzyil) Bati
Hunlara bagli çesitli yabanci milletlerin sayisi
ise 35 kadardi.
•"BEYLIK"ler, hakana tâbi idiler ama,
sinirlari belli bir araziye sahiptiler ve aslî
unsuru Türkler olustururdu. Kendi sinirlari
içinde tam bagimsizidiler. Yalniz savaslarda
hakana yardim ederler, diger zamanlarda da vergi
verirlerdi: Karluk Beyligi, Tolunlular Beyligi,
Saltuklu Beyligi, Karamanogullan Beyligi,
Aydinogullari Beyligi... vb.
Bazen beylikler çok büyür, gelisir ve hakanlik
zayiflayip çöktügü zaman onun yerini alirdi.
Meselâ bir Selçuk Bey, bir Osman. Bey çikar,
kendi adlari ile anilan beylikleri yine . kendi
adlari ile anilan imparatorluklar haline
getirirlerdi.
•"ATABEYLIK" de baska milletlerin
tarihinde pek görülmez. Atabey, hükümdarlarin
çocuklarini, küçük tiginleri, yani küçük
prensleri egiten, uzak bölgelere tecrübe
kazanmalari için gönderilen bu hükümdar
çocuklarina ögretmenlik, naiplik yapan bilge
kisilere verilen bir unvandi. Bunlardan bazilari,
özellikle merkeze uzak yerde olanlar, devlet
zayifladigi zaman bulunduklari yerin idaresini
kendi ellerine alir, bagimsizliklarini ilân
ederlerdi Meselâ Tugteginliler ve Böriler Suriye
Atabeyligi'ni, ilDenizliler Azerbaycan
Atabeyligi'ni kurmuslardi.
•"HANLIK"lar daha çok Altin-Ordu
devletinin dagilmasindan sonra meydana çikmis
siyasî kuruluslardi. Timur, Özbekistan'i
aldiktan sonra Altin Ordu devleti dagilmis ve
Kipçak bozkirlarinda yasayan, hanedana mensup
yöneticiler arasinda taht mücadelesi,
hükümdarlik mücadelesi baslamis, mücadeleyi
yapanlar ya da kazananlar, kendilerine, eski
Türk devletinin hakanlarini temsil etmek için "Han"
veya "Kagan"; kurduklari devlete de "Hanlik"
demislerdir: Peçenek Hanligi, Uz Hanligi, Özbek
Hanligi, Kirim Hanligi, Buhara Hanligi,
Kasgar-Turfan Hanligi... gibi.
Hun imparatorlugu'ndan önce de Türk
devletlerinin bulundugunu, ama belge ve kaynak
yetersizliginden, bunlarin yasayisini ancak Asya
Hun imparatorlugu'ndan itibaren takip
edebildigimizi söylemistik. Simdi, Hun
imparatorlugu'ndan bugüne kadar kurulan Türk
devletlerinin adlarini verelim.
IMPARATORLUKLAR (HAKANLIKLAR)
1-Asya Hun imparatorlugu (M.Ö.4.yüzyil-m.s.48)
2-Avrupa (Bati) Hun imparatorlugu (374-469)
3-Ak Hun imparatorlugu (4. yüzyil sonla-ri-557)
4-I. Gök-Türk imparatorlugu (552-582)
5-Dogu Gök-Türk imparatorlugu (582-630)
6-Bati Gök-Türk Imparatorlugu (582-630)
7-II. Gök-Türk imparatorlugu (681-744)
8-Uygur imparatorlugu (744-840)
9-Avrupa Avar imparatorlugu (6. yüzyil-805)
10-Hazar imparatorlugu (7. yüzyil-965)
11-Büyük Selçuklu Imparatorlugu (1040-1157)
12-Harzemsahlar imparatorlugu (1097-1231)
13-Timur Imparatorlugu (1370-1405)
14-Babür (Hint-Türk) imparatorlugu (1526-1858)
15-Osmanli Imparatorlugu (1299-1922)
DEVLETLER
16-Kuzey Hun Devleti (M.S.48-156)
17-Güney Hun Devleti (M.S.48-216)
18-1. Chao Hun Devleti (304-329)
19-2. Chao Hun Devleti (328-352)
20-Hsia Hun Devleti (407-431)
21-Kuzey Liang Hun Devleti (401-439)
22-Lou-lan Hun Devleti (442-460)
23-Tabgaç Devleti (386-557)
24-Dogu Tabgaç Devleti (534-557)
25-Bati Tabgaç Devleti (534-557)
26-Dogu Türkistan (Turfan) Uygur Devleti
(911-1368)
27-Sato Türk Devleti (907-923)
28-Tang Sato Türk Devleti (923-936)
29-Tsin Sato Türk Devleti (937-946)
30-Kan-çou Uygur Devleti (905-1226)
31-Türgis Devleti (717-766)
32-Karluk Devleti (766-1215)
33-Kirgiz Devleti (840-1207)
34-Sabar Devleti (5. yüzyil-7. yüzyil arasi)
35-On-Ogur Devleti (5. yüzyil senu-6. yüzyil
ortalari)
36-Tukurgur (9 Ogur) Devleti (5. yy sonu-6. yy
sonlari)
37-Uturgur (30,Ogur) Devleti (5. yy sonu-6. yy
sonlari)
38-Basaraba Türk Devleti (Basarabya, Romen
Devleti'nin baslangici, 1330)
39-Karahanli (Kara Hanli) Devleti (840-1042)
40-Dogu Kara Hanli Devleti (1042-1211)
41-Bati 'Kara Hanli Devleti (1042-1212)
42-Oguz Yabgu Devleti (10. yy baslari-1000)
43-Gazneli Devleti (1969-1187)
44-Suriye Selçuklu Devleti (1092-1117)
45-Kirman Selçuklu Devleti (1092-1187)
46-Anadolu Selçuklu Devleti (1092-1307)
47-lrak Selçuklu Devleti (1157-1194)
48-Eyyûbî'ler Devleti (1171-1348)
49-Hindistan Türk Devleti (Delhi Türk Sultanligi)
(1206-1413)
50-Misir Türk Devleti (1250-1383)
51-Kara Koyunlu Devleti (1380-1469)
52-Ak Koyunlu Devleti (1350-1502)
53-Timurlular Devleti (1405-1507)
BEYLIKLER
54-Uygur Beyligi (8. yüzyil baslari)
55-Karluk Beyligi (13. yüzyil baslan)
56-Tolunlular Beyligi (868-1417)
57-Aksidliler Beyligi (935-969)
58-izmir Beyligi "Çaka Beyligi" (1081-1097)
59-Dilmaçogullari Beyligi (1085-1192)
60-Danismendli Beyligi (1092-1178)
61-Saltuklu Beyligi (1092-1202)
62-Ahlat-Sahlari Beyligi "Sökmenliler Beyligi"
(1100-1207)
63-Artuklu Beyligi (1101-1409)
64-Inalli Beyligi (1103-1183)
65-Mengücüklü Beyligi (1118-1250)
66-Erbil Beyligi "Beg Teginliler" (1146-1232)
67-Çobanogullari Beyligi (1227-1309)
68-Karamanogullari Beyligi (1256-1483)
69-inanç Ogullari Beyligi (1261-1368)
70-Sahip Ata Ogullari Beyligi (1275-1341)
71-Pervane Ogullari Beyligi (1277-1322)
72-Mentese Ogullari Beyligi (1280-1424)
73-Candarogullari (Isfendiyarogullari) Beyligi
(1292-1462)
74-Karesiogullari Beyligi (1297-1360)
75-Germiyan Ogullari Beyligi (1300-1429)
76-Hamid Ogullari Beyligi (1301-1423)
77-Saruhan Ogullari Beyligi (1302-1410)
78-Aydin Ogullari Beyligi (1308-1426)
79-Teke Ogullari Beyligi (1321-1390)
80-Ertana Ogullari Beyligi (1335-1381)
81-Dulkadir Ogullari Beyligi (1339-1521)
82-Ramazan Ogullari Beyligi (1352-1608)
83-Dobruca Türk Beyligi (1354-1417)
84-Kadi Burhaneddin Ahmed Beyligi (1381-1398)
85-Esrefogullari Beyligi (1300-1326)
86-Berçem Ogullari Beyligi (12. yüzyil)
87-Yaruklular Beyligi (12. yüzyil)
88-Sam (Suriye) Atabeyligi (Tugteginliler,
Böriler) (1117-1154)
89-Musul-Halep Atabeyligi (Zengîliler)
(1127-1259)
90-Azerbaycan Atabeyligi (il-Denizliler)
(1146-1225)
91-Fars Atabeyligi (Salgurlular) (1147-1284)
HANLIKLAR
92-Büyük Bulgarya Hanligi (630-665)
93-itil (Volga) Bulgar Hanligi (665-1391)
94-Tuna Bulgar Hanligi (681-864)
95-Peçenek Hanligi (860-1091)
96-Uz Hanligi (860-1068)
97-Kuman-Kipçak Hanligi (9. yy-13. yy)
98-Özbek Hanligi (1428-1599)
99-Kazan Hanligi (1437-1552)
100-Kirim Hanligi (1440-1475)
101-Kasim Hanligi (1445-1552)
102-Hive Hanligi (1512-1920)
103-Sibir Hanligi (1556-1600)
104-Buhara Hanligi (1599-1785) 105-Kasgar-Turfan
Hanligi (15. yy. baslari-' 1877)
106-Hokand Hanligi (1710-1876)
107-Türkmenistan Hanligi (1860-1885)
CUMHURIYETLER - ATABEYLIKLER
108-Azerbaycan Cumhuriyeti (1918-1920)
109-Bati Trakya Türk Cumhuriyeti (1. kurulus: 31
Agustos 1913; 2. kurulus: 1915-1917; 3. kurulus:
1920-1923)
110-Türkiye Cumhuriyeti (1923)
111-Hatay Cumhuriyeti (1938-1939)
112-Kuzey Kibris Türk Cumhuriyeti (1983).
|
|
|
|
Düzenleme;Sevde.NL
2006 |
