Iktisadî Hayat, Sanayi ve Ticaret; Devlet ve özel
sektörce yapilirdi. Umumiyetle önemli ve büyük sektörler
devletçe, küçük ve daha çok piyasa ihtiyaci olan isletmeler,
özel sektörce karsilanirdi. Devlet sektörü, millî savunma,
devlet ve saray ihtiyaçlarini karsilardi. Silâh, sanayi ve harb
malzeme ve levâzimati devletçe yapilirdi. Harb gemileri devlet
tersanelerinde yapilmasina ragmen, özel sektörce de isletilen
tersaneler vardi. Ihracat mallari özel sektörce imâl edilirdi.
Osmanli silâh sanayii çok ileri olmasina ragmen ihracati yasakti.
Üstün teknik, ates gücü ve kaliteli malzemeden imâl edilen
Osmanli silâhlarina sahip olmak, Avrupalilar'in meraklarindan
olup, çesitli yollardan saglananlar da çok fahis fiatlarla
alinirdi. Ticaret kara ve deniz yoluyla yapilirdi. Kara ticareti
kervan ve kafilelerle, deniz ticareti de ticaret filolariyla
yapilirdi. Osmanli karayollari dünyanin en bakimli yollari olup,granit
tas döseliydi. Granit yollar ordu, kervan ve yayalarin geçmesi
içindi. Sürüler granit yolun iki tarafinda tesviye edilmis iki
toprak seritten geçerdi. Tesviye edilmis toprak yollar da vardi.
Ondokuzuncu yüzyildan itibaren de memleket demiryolu agi ile
örüldü. Tüccar devletin himayesinde olup, serbest, huzur ve
emniyet içinde hareket ederdi. Türk armatörlere ait ticaret
filolari olup, bu armatörle rin gemileri, ticaret hanlari ve çok
büyük servetleri vardi. Sehirlerde büyük ticaret merkezi
mahiyetinde Kapali çarsilar vardi. Bunlarin en meshuru hâlâ
kullanilan Istanbul Kapali Çarsisi'dir.
Ticaret hanlari, toptanci tüccarin hem yazihane, hem depo olarak
kullandigi is hanlariydi. Istanbul, dünyanin en büyük is ve
ticaret merkeziydi. Esnaf loncalar hâlinde teskilâtlanmisti.
Esnaflarin is kollari çok çesitli olup, kalite ve temizlik
esasti. Ipek, pamuk, kil ve yünden çesitli kumaslar dokunurdu.
Ak alemli, Ankara Sofu, Malatya Sofu, abâyî, nefsi Halep,
muhayyir, seranik, berek, bogasi, kutnî, mukaddem, menevseli,
nakisli, sali, çatma, binislik, çaksirlik astar, kadife ve
ibrisim dokumalari meshurdu. Sap, demir, kursun, gümüs,
madenleri isletilirdi. Osmanli ihraç mallan; ipek, ipekli
kumaslar, yün ve yünlü kumaslar, pamuk ve pamuklu dokumalar,
yapagi, tiftik yünü, mazi, hali, sapti. Ihraci yasak olanlar;
zahire, bakliyat, at, silâh, barut, kursun, bakir, kükürt,
sahtiyan, gön olup disariya çikarilmazdi. Yalniz zahire ender
olarak, memleket sikintiya düsmiyecek derecede ihtiyaç
fazlasinin çikmasina müsaade edilirdi. Sulh zamaninda ihtiyaç
fazlasi; balmumu, donyagi, koyunderisi, çadirbezi, pamuk, pamuk
ipligi, mesin yapragi, ipek, ipekli dokumalarin ihracina da
müsaade edilirdi. Çuha, sülyen, zeybak, bakir tel, sari teneke,
üstübac, kâgit, cam, sirca, boya, igne, boncuk, makas, ayna,
kürk, balik disi, ithâl edilirdi. Osmanli Devleti'nin ticarî
muamele yaptigi mühim ticaret ve iskele merkez lerinden,
Istanbul, Izmir, Selanik, Avlonya. Draç, Payas, Trablussam,
Sayda, Iskenderiye, Basra, Kalas, Kefe, Sinop, Trabzon limanlari
ile Istanbul. F.dirne. Gümülcine, Filibe, Sofya, Üsküp. Manastir,
Yanya, BosnaSaray, Budin, Bursa, Ankara, Izmir, Konya,
Diyarbekir, Mardin, Erzurum, Halep, Sam, Kahire, Iskenderiye,
Bagdad, Musul baslica ticaret merkezleriydi. Yabancilarin
haberlesmesini sagliyan (sâi) denilen postaci teskilâti ve
bunlarin basinda (Sâibasilik) adiyla posta müdürlügü teskilâti
vardi. Ihracat ve ithalât uzun zaman Osmanli hâkimiyetinde
devirlere göre, mevcut devletlerle yapilirdi. Bunlara zamana
göre; Ceneviz, Venedik, Dubrovnik, Floransa, Bizans, Milono,
Napoli, Katalon (Ispanya), Lehistan, Roma, Rusya, Ingiltere,
Prusya, Avusturya, Almanya, Iran, Misir Memlûkleri idi. Devlet
tüccara ve müstahsile her bakimdan destek ve yardimci olurdu.
Son devirlerde yerli ve yabanci bankalar kuruldu. Osmanli
iktisadî ve ticarî sisteminde faiz yoktu. Son devir amatör
arastirmacilar ve mes'elenin esasini bilmeyen ve kasitli olarak
faiz oldugu yaziliyorsa da aslinda izin verilip, fakat o da çok
az tatbik edilen (lyne) yolu ile ödünç verme, faiz zan
edilmektedir. |
